लेखणीतली शाई

लेखणीतली शाई रसिका तुझ्याचसाठी
विचारसुमनांची ही मालिका तुझ्याचसाठी

नभोमंडली अखंड फिरती ग्रहनक्षत्रे
पुनवेचे हे टिपुर चांदणे तुझ्याचसाठी

ग्रीष्मातिल तव तृषार्त आणिक शिणलेले मन
प्रसन्न करण्या वाहे सरिता तुझ्याचसाठी

अहर्निश जरी कष्ट जीवनी असतिल मोठे
आनंदाचे मौल्यवान क्षण तुझ्याचसाठी

शब्द नव्हे, हे अमृत विधिच्या कमलदलातिल
श्रींच्या इच्छेने अवतरले तुझ्याचसाठी

सूर्यरथाचा श्लोक

या ब्लॉगमध्ये पूर्वी 'वाहनयोग' या माझ्या लेखात सूर्यरथाचा उल्लेख केला होता, त्यावेळी मला आजोबांनी शिकवलेला श्लोक आठवला नव्हता. काल बाबांनी तो लेख वाचला आणि तो श्लोक मला सांगितला -
-----
रथस्यैकं चक्रं भुजगयमिता सप्तसुरग: ।
निरालम्बो मार्ग: चरणविकल: सारथिरपि ।
रविर्गच्छत्यन्तं प्रतिदिनमपारस्य नभसः ।
क्रियासिद्धिर्सत्वे भवति महतां नौपकरणे ।।
-----
अर्थ:
सूर्याच्या रथाला एक चाक सात आंधळे घोडे आहेत व सारथी पांगळा आहे. असं असूनही आकाशातलं अमर्याद अंतर खंड न करता सूर्यदेव दररोज पार करतात. तात्पर्य, कसोटीला उतरल्यामुळे थोर माणसांची कार्ये तडीस जातात, उपकरणांमुळे नव्हे!

-----

तू

लावण्य तू, सौंदर्य तू, विश्वास तू;
आयुष्यातिल अखंडित श्वास तू.

स्वर्गाच्या नगरीची आरास तू;
मोहरल्या कुसुमांत सुवास तू.

पौर्णिमेचे मोहक आकाश तू;
चंद्राचा मंद मंद प्रकाश तू.

अथांग सागरी लाटांची गाज तू;
किरणांचा सप्तरंगी साज तू.

वावरते सदा आसपास तू;
सत्य आहे की मनीचा भास तू?

निरोप

सासरी जाणार्‍या नवविवाहित मुलीला

मनी लागे हुरहुर मुली जाशी आज दूर
जाउनिया सासरी तू उभारशील संसार
अस्तित्वाने तुझ्या होवो आनंदित तुझे घर
"मुली सुखी हो" इतुका माहेरचा हा आहेर

-----------------------------------
शिक्षण/व्यवसाय इत्यादिंसाठी स्थलांतर करणार्‍या मित्राला/मैत्रिणीला

भैरवीत आजच्या, नांदी उद्याची,
मावळला रवी; उद्या उजळेल प्राची!
गरुडझेप घेउनी वाट चालावी यशाची;
सोबतीस शिदोरी जुन्या आठवणींची.

शास्त्र आणि कला

दोन-तीन वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. अध्ययनाच्या दृष्टिकोणातून, ज्योतिषशास्त्राला "शास्त्र" म्हणून विद्यापीठांत मान्यता मिळावी किंवा मिळू नये, या विषयावर बरीच चर्चा झाली. त्यात दोन्ही बाजूंनी अनेक मान्यवरांचे विचार प्रकाशात आलेत. शेवटी ती मान्यता मिळाली नाही.

तसं पाहिलं, तर बहुतांश व्यक्तींचा ज्योतिषशास्त्रावर विश्वास असल्याचंच आढळेल. ज्योतिषशास्त्राला कटाक्षाने न मानणारे दुर्मीळच आहेत. दैनिक भविष्यावर अगदी विसंबून राहणारे कदाचित कमी असतील. पण कुतुहल म्हणून तरी अनेकजण वर्तमानपत्रातील भविष्य आवर्जून वाचतात. अर्थात, राशिभविष्यात काही अर्थ नसतो, त्यासाठी सूक्ष्म अभ्यास आवश्यक आहे असं अनेक नामवंत ज्योतिषी सांगतात. त्यातील अनेक ज्योतिषांनी अनेकदा आश्चर्यकारक अशी अचूक भविष्यं सांगितल्याचेही अनेक दाखले आहेत.

मग नेमका प्रश्न काय आहे? या कुतुहलापोटी, मी, ज्योतिषशास्त्रावरील काही पुस्तकं वाचायचा निर्णय घेतला. वाचन करता करता त्यातल्या अनेक गोष्टी आवडायलाही लागल्यात. उदाहरणार्थ, कुंडलीतील केवळ सूर्य व चंद्र या ग्रहांच्या स्थितीवरून महिना (मराठी), तिथी व वेळ यांचा सहज बोध होतो. त्यात गुरू, शनी, हर्शल, नेपच्युन, इत्यादि संथगती ग्रहांच्या राशिगत स्थितीवरून नेमके वर्षही कळू शकेल. असो. वाचनानंतर कळलं, की ज्योतिषशास्त्र हा एक अत्यंत व्यापक आणि तितकाच गुंतागुंतीचा विषय आहे. फार पूर्वीच त्यात खगोलशास्त्राचा अत्यंत सखोल अभ्यास झाल्याचं समजतं. केवळ सूर्यमालिकाच (Solar system) नव्हे, तर त्याही पलिकडली सविस्तर माहिती त्यात मिळते. त्यामुळे, ज्योतिषशास्त्रातील निदान हा भाग तरी जनसामान्यांपर्यंत पोहचावा असं राहून राहून वाटतं. "फलज्योतिष" हा या शास्त्राचा केवळ एक भाग आहे. त्यातही ग्रहांना राशींचं स्वामित्व देताना पूर्वीच्या ज्योतिषांनी बराच अभ्यास केल्याचं दिसतं. त्यात तर्कशास्त्राचा भागही आहेच.

ज्योतिषशास्त्राचे नवीन ग्रंथ वाचता वाचता सुप्रसिद्ध ज्योतिषी श्रीयुत् व. दा. भट यांचा "असे ग्रह अशा राशी" हा ग्रंथ हाती लागला. त्यात, प्रत्यक्ष अभ्यासाच्या दृष्टीने कुंडली कशी पहावी? याबद्दल उहापोह केला आहे. प्रत्येक कुंडलीसाठी ज्योतिषशास्त्राचे नियम जरी सारखेच असले, तरी ते अचूकपणे वापरणे ही एक कला आहे, असं लेखकानं त्यात म्हटलं आहे. (ज्योतिषशास्त्राबद्दल अधिकारवाणीने बोलण्याची माझी पात्रता नाही, त्यामुळे काही चुकलं असेल तर गुणिजनांनी कृपया क्षमा करावी.) पण या मुद्यावरून एक विचार चमकून गेला. कला म्हणून ज्योतिषशास्त्राकडे बघितलं तर..? "शास्त्र" या शब्दाऐवजी "कला" ही संज्ञा वापरणं कितपत योग्य आहे? इत्यादि. इत्यादि. विचारांचं चक्र सुरू झालं....

भारतात एकूण चौसष्ट कला प्रचलित होत्या, असं म्हटलं जातं. त्या सर्वांची नावं माहित नाही. पण, निदान आजच्या काळात त्यापैकी संगीत, नाट्य, चित्र, शिल्प, इत्यादि अनेक कला प्रचलित आहेत. [आधुनिक कलांमध्ये प्रचार (publicity) हीदेखील एक कला (??) आहे, व ती पासष्टावी नसून पहिल्या कलेलाही मागे सारणारी आहे असंही कुठल्याशा दिवाळी अंकात वाचल्याचं मला आठवतंय. असो.] प्रत्येक कलेचं एक शास्त्र आहेच. संगीताचंच पहा ना. रागातील वादी-संवादी स्वर, वर्ज्य स्वर, आरोह, अवरोह, न्यासस्वर, ताल, लय, यांच्या अभ्यासासाठी संगीतशास्त्राचे अनेक ग्रंथ आहेत. पण तास-दीडतास मैफलीत रंग भरणं, श्रोत्यांना मंत्रमुग्ध करणं, खिळवून ठेवणं, ही कला आहे. संगीतातच काय? प्रत्येक कलेतच शास्त्र आहे, नव्हे - प्रत्येक शास्त्रात कला आहे. रांगोळीत रंग भरण्याचं शास्त्र आहे. तरीही, रांगोळी काढणं एक कला आहे. अन्न शिजवण्यासाठी पाकशास्त्र आहे, त्यातही कला आहे. म्हणून, काही स्त्रियाच "सुगरण" असतात. मानवजन्मात धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष यांच्या प्राप्तीसाठी शास्त्र आहे. असं असलं, तरी जीवन जगणं ही कलाच आहे.

तात्पर्य, शास्त्र आणि कला या दोन वृत्ती आहेत. "फलज्योतिष" या विषयाकडे कलेच्या दृष्टिकोणातून पाहिले तर "ज्योतिषकला" नामक पासष्टावी (किंवा सहासष्टावी) कलासुद्धा लवकरच जनसामान्यात घर करू शकेल, असं वाटतं.

नव्या वर्षाचे स्वागत

दोन वर्षांचे मीलन, संगम जुन्या-नव्याचा;
साजरा करिती जन, क्षण हा आनंदाचा.

सरले जुने वर्ष, दिन कष्टाचे सरले;
नवे संवत्सर आता, भाग्य घेऊनिया आले.

नव्या वर्षाची चाहूल, नव्या आशा, स्वप्ने नवी;
वठलेल्या वृक्षा आता, फुटेल नवी पालवी.

नव्या वर्षाचा आरंभ, उगवला सूर्य नवा;
घेऊनि आकाशझेप, उडे पाखरांचा थवा.

नव्या वर्षाच्या स्वागता, शीळ घालितसे वारा;
आनंदोत्सवी नाहला, आज आसमंत सारा.

त्या संगीतकलेने नटली अवघी ही सृष्टी

मी नागपुरला पं. प्रभाकरराव घारे यांच्याकडे व्हायोलिनवादन शिकत होतो, तेव्हा ही कविता मला सुचली होती. इ.स. १९९५-१९९७ हा त्या क्लासमधला सुवर्णकाळ होता. या काळात क्लासमधील जेष्ठ विद्यार्थ्यांनी "विद्यार्थी कृती समिती" स्थापन केली होती. दर महिन्यात एखद्या विद्यार्थ्याच्या घरी किंवा क्लासमध्ये संगीतसभा भरवून त्यात प्रत्येकानं आपल्या तयारीनुसार कला प्रस्तुत करायची हे या समितीचं उद्दिष्ट होतं. या विद्यार्थ्यांमध्ये रितु दवे नावाची माझी गुरुभगिनी होती. ती व्ययोलिन वाजवते, शिवाय उत्तम चित्रकारही आहे. तिच्या घरी एकदा गेलो असताना एक चित्र पाहिलं. ज्वालामुखीतून अग्नि बाहेर पडत असून त्यात एका गोलात तानपुरा, तबला, व्हायोलिन, इत्यादि वाद्ये होती. तिला विचारल्यावर याचा अर्थ समजला; व ही कविता सुचली.






नमन करुनि गणराया आणिक गुरूमाउलीला
सुस्वर ही स्वरसुमनांजलि अर्पुनि वागीश्वरीला
परब्रह्मकृत स्थिरचर सृष्टीस मनात वंदुनिया
तीन कलांच्या त्रिवेणीचा हा महायज्ञ केला.

सूर-ताल-लय यांची दिधली आहुती यज्ञात
सुरस स्वर आळविले तेव्हा यथान्याय सात
धुमसत त्या गेल्या स्वरधारा मिसळुनि गगनात
गुप्त होउनी विलीन झाल्या त्या त्रैलोक्यात!

स्वरधारा ठेविल्या विधीने तालबद्ध करुनी
प्रगट होउनी विश्वी ही लयकारी अवतरली
त्या लयकारीनेच एकदा नृत्यकला घडविली
तीन कलांची त्रिवेणी होउनि एकरूप झाली.

तीन कलांचा संगम तो देवांना पोहोचला
यज्ञाच्या ज्वालांद्वारे तो सर्वत्र पसरला
पसरता तदा विश्वी झाला काय चमत्कार
ब्रह्मांडातिल महाशक्तिचा झाला साक्षात्कार!!

प्रसन्न होउनि तदा भक्तिला देव तिथे प्रगटले
यज्ञातुन निज प्रसादरूपी अमृत हे दिधले
गीत-वाद्य-नृत्यादि कला या जिथे एकवटती
त्या संगीतकलेने नटली अवघी ही सृष्टी.

(९ ऑक्टोबर १९९७)