प्रेम आईचे

शांत शीतल
चांदणे पुनवेचे
प्रेम आईचे

मन

मना होता बाधा | सहा विकारांची | ओढ ऐहिकाची | तया लागे ||१||

कामवासनेत | मन मग्न झाले | रसातळा गेले | तत्चारित्र्य ||२||

विनाशाची ओढ | मना लागे सत्य | क्रोधे ज्यास नित्य | व्यापियले ||३||

नश्वराचा लोभ | ग्रासतो मनास | नासते सुख़ास | मोहमाया ||४||

मन अहंकारी | मदात दंगले | मत्सरी रंगले | आत्ममग्न ||५||

चंचळ हे मन | प्रपंचास भाळे | एक त्यां सांभाळे | वक्रतुंड ||६||

मनास लागता | ओढ विकटाची | संपेल जीवाची | तगमग ||७||

मायाजालातूनी | जीव मुक्त व्हावा | म्हणोनी स्मरावा | एकदंत ||८||

लोपला स्वयंभू गंधार

तंबोर्‍याची तुटली तार
मैफलीत झाला अंधार
भैरवीविना सभा संपली
निमाला स्वरांचा दरबार
लोपला स्वयंभू गंधार

सुरेल गाणे रंगी रंगले
मंत्रमुग्ध रसिकांना केले
आज अचानक मात्र थांबला
कशास तारांचा झंकार?
लोपला स्वयंभू गंधार

सूर लोपले ताल थांबला
स्थायीतच अंतराही शमला
आलापांचा अन् तानांचा
आज का कुंठला विस्तार?
लोपला स्वयंभू गंधार

धार्मिक कृत्ये व पंचांग - भाग ४: गुढीपाडवा

मराठी, हिंदी, पंजाबी, कन्नड व तेलगु भाषीय हिंदू चैत्र महिन्याच्या शुक्लपक्षापासून नववर्षाचा प्रारंभ* मानतात. हिंदू कालगणनेमध्ये महिन्यांची नावं ठरवताना सूर्य-चंद्रांच्या निरयन राशींना फार महत्त्व आहे. अमावस्या म्हणजे सूर्य-चंद्र युतियोग. अमावस्येच्या प्रारंभी या ग्रहांमधील पूर्व-पश्चिम अंशात्मक अंतर बारा अंशांइतकं असतं व ते शून्य अंश होतं, त्यावेळी अमावस्या संपून प्रतिपदा तिथी सुरू होते. ही युती मीन राशीतून झाल्यावर येणार्‍या प्रतिपदेपासून चैत्र महिना सुरू होतो. याच दिवसापासून नव्या शालिवाहन शकाचा प्रारंभ होतो.

सध्या १९३०वे शालिवाहन शक सुरू असून "सर्वधारी" असं त्याचं नाव आहे. १९३१व्या शालिवाहन शकाचं नाव "विरोधी" असेल. (संवत्सरांची एकूण ६० नावे असून त्याबद्दल कृ.वि.सोमण यांच्या सुलभ ज्योतिषशास्त्र या ग्रंथात सविस्तर माहिती दिली आहे.) या दोन्ही वर्षांच्या दाते पंचांगांमध्ये सांगितल्यानुसार भारतात दि. २७ मार्च २००९ रोजी चैत्र शुक्ल प्रतिपदा येत असल्यामुळे त्या दिवशी तैलाभ्यंग, ध्वजारोपण, कडुनिंबाच्या पानांचं भक्षण इत्यादि गुढीपाडव्याशी निगडित गोष्टी केल्या जातील.
"महाभारत - काही नवीन विचार" या ब्लॉगवर फडणीसकाकांनी एका स्फुट प्रकरणात गुढीपाडव्याशी निगडित एका गोष्टीबद्दल आकर्षक माहिती दिली आहे, ती इथे अवश्य वाचा.

सुलभ ज्योतिषशास्त्र हा ग्रंथ व कालनिर्णयची ऑनलाईन आवृत्ती यांच्या सहाय्याने, अमेरिकेत गुढीपाडवा केव्हा साजरा होईल, हे आता पाहू. सुलभ ज्योतिषशास्त्रात सांगितल्यानुसार वर्षारंभासाठी चैत्र शुक्ल प्रतिपदा सूर्योदयव्यापिनी असावी. दोन दिवस सूर्योदय व्यापिनी असल्यास किंवा प्रतिपदेचा क्षय झाला असल्यास (प्रतिपदेचा क्षय म्हणजे सूर्योदयानंतर प्रतिपदा सुरू होऊन पुढल्या दिवशीच्या सूर्योदयापूर्वीच द्वितीया प्रारंभ होणे.) पहिल्या दिवशीची तिथी घ्यावी, अन्यथा, दुसर्‍या दिवशीची तिथी वर्षारंभासाठी गृहित धरावी. कालनिर्णयच्या ऑनलाईन आवृत्तीनुसार न्युयॉर्क, शिकागो, व सॅन फ़्रॅन्सिस्को या शहरांमध्ये गुरुवार दि. २६ मार्च २००९ सूर्योदयानंतर काही तासांनी प्रतिपदा प्रारंभ होत असून, २७ तारखेला सूर्योदयानंतर काही वेळाने ती संपते आहे. याचाच अर्थ, सूर्योदयव्यापिनी प्रतिपदा या तिन्ही ठिकाणी २७ तारखेलाच आहे. त्यामुळे या भागांमध्ये नववर्षप्रारंभ २७ तारखेला नववर्षप्रारंभ मानावा.

सूर्योदयास्ताच्या वेळा अक्षांश-रेखांशानुसार बदलत असल्या, तरी, तिथी बदलण्याची वेळ एकच असल्यामुळे प्रतिपदा संपण्याच्या वेळा केवळ टाईमझोन बदलल्यामुळे भिन्न अंक आहेत हे कालनिर्णय पाहिल्यास सहज लक्ष्यात येईल. अलास्का व हवाई बेटांमध्ये मात्र, पॅसिफ़िक वेळेपेक्षा सूर्योदय ढोबळमानाने अनुक्रमे एक व दोन तासांनी उशीरा होत असल्यामुळे गणित थोडं किचकट आहे. हवाईमध्ये सूर्योदयापूर्वीच प्रतिपदा संपेल हे निश्चित असल्यामुळे तिथे २६ तारखेला वर्षारंभ मानावा लागेल. परंतु, अलास्कामध्ये २७ तारखेला स्पष्ट सूर्योदय जर तिथल्या स्थानिक वेळेनुसार सकाळी ६:०५ च्या आधी होणार असेल, तर अमेरिका मेनलँडप्रमाणे, अन्यथा हवाई बेटांप्रमाणे वर्षारंभ मानावा लागेल. एवढ्या खोलात शिरायचं नसल्यास, अलास्कामध्ये बहुतांश प्रतिपदा २६ तारखेला असल्यामुळे, त्या दिवशी गुढीपाडवा साजरा करणं जास्त योग्य होईल, असं वाटतं.


*गुजराथमध्ये बलिप्रतिपदेपासून वर्षारंभ मानतात (गुजराथी व जैन संवत् बलिप्रतिपदेला सुरू होतात), पश्चिमबंगालमध्ये वैशाख महिन्यापासून (बैसाखी) वर्षारंभ मानतात, तर तामीळनाडूमध्ये सौरमानाप्रमाणे वर्षारंभ मानतात, असं या प्रांतातल्या माझ्या ओळखीतल्या व्यक्तींकडून कळलं, पण त्याबद्दल सविस्तर माहिती नाही.चांद्र-सौरमानाने वर्षारंभ मानणार्‍या प्रांतांत (तामीळ नाडू सोडून इतर प्रांतात) वर्षारंभ वेगवेगळ्या वेळी मानत असले, तरी इतर सर्व सण, एकाच वेळी साजरे होतात. उदा. दिवाळी सर्वत्र एकाच वेळी साजरी होते - गुजराथी व मारवाडी लोक बलिप्रतिपदेला वर्षारंभ मानतात, एवढाच फरक. तसेच, पौर्णिमांत मासपद्धतीनुसार होळीपौर्णिमेनंतरच्या दिवसापासून वर्षारंभ मानतात असंही कुठेसं वाचलं आहे, पण महिन्यांची नावं कशी ठरतात, ते माहिती नाही. जाणकारांनी माझ्या ज्ञानात भर घालावी ही विनंती.



भाग ४ चे संदर्भ:

१. श्री. कृ. वि. सोमण - सुलभ ज्योतिषशास्त्र
२. दाते पंचाग (शालिवाहन शक १९३०-३१ - सर्वधारीनाम/विरोधीनाम संवत्सर)
३. http://kalnirnay.com/

धार्मिक कृत्ये व पंचांग - भाग ३: महाशिवरात्री

माघ महिन्यात कृष्णपक्षातल्या चतूर्दशीच्या दिवशी शिवपूजन केलं जातं. सृष्टीच्या प्रारंभी याच तिथीला मध्यरात्री ब्रह्मातून शंकराचा रुद्रावतार सुरू होऊन प्रलयाचे वेळी याच तिथीला मध्यरात्री शंकर भगवान ब्रह्मांडाचा संहार करतात असं मानलं जातं. शंकर भगवानांशी व मध्यरात्रीशी निगडित असलेल्या या तिथीला 'महाशिवरात्री' म्हणतात. कृ.वि. सोमण यांनी सुलभ ज्योतिषशास्त्र या ग्रंथात सांगितल्यानुसार महाशिवरात्रीसाठी चतूर्दशी 'निशीथकालव्यापिनी' असावी. [रात्रकालाचे म्हणजे सूर्यास्तापासून सूर्योदयापर्यंतच्या वेळेचे समान पंधरा भाग केल्यास आठव्या (मधल्या) भागाला 'निशीथकाल' म्हणतात.] सोमणशास्त्रींनी पुढे सांगितल्याप्रमाणे -
१. दोन दिवस अर्धरात्रव्यापिनी चतूर्दशी असल्यास
२. दोन्ही दिवस अर्धरात्रव्यापिनी नसल्यास
३. पहिल्या दिवशी अंशतः निशीथकालव्यापिनी व दुसर्‍या दिवशी पूर्णतः निशीथकालव्यापिनी असल्यास
दुसर्‍या दिवशी शिवपूजन करावं. परंतु, पहिल्या दिवशी पूर्णतःनिशीथकालव्यापिनी चतूर्दशी असून दुसर्‍या दिवशी ती अंशतः निशीथकालव्यापिनी असल्यास पहिल्या दिवशी शिवपूजन करावं.
भारतात यंदा सोमवार दि. २३ फेब्रुवारी २००९ रोजी महाशिवरात्री असल्याचं पंचांगात दिलं आहे. भारतीय प्रमाणवेळेनुसार माघ वद्य चतूर्दशी सोमवारी पहाटे ४:२४ वाजता (पंचांगातील 'वार' हे अंग सूर्योदयापासून सुरू होत असल्यामुळे पंचांगाच्या दृष्टीकोणातून पाहिल्यास रविवारी २८ :२४ वाजता - व्यवहारातल्या सोमवारी सूर्योदयापूर्वीचा काळ रविवारचा मानला जातो) सुरू होत असून ती मंगळवारी सकाळी ६:०० वाजता (पंचांगानुसार सोमवारी ३०:०० वाजता) संपते. निशीथकाल सोमवारच्या मध्यरात्री १२:२७ पासून १:१७ वाजेपर्यंत आहे असं दाते पंचांगात सांगितलं आहे.

अमेरिकेत न्यूयॉर्क, शिकागो व सॅनफ़्रॅन्सिस्को या तीन शहरांचे सूर्योदयास्त व चतूर्दशी तिथीचे प्रारंभ व शेवट कालनिर्णयच्या इंटरनेट आवृत्तीमध्ये दिले आहेत. त्यानुसार, या तीन शहरांमध्ये चतूर्दशीप्रारंभ रविवार दि. २२ रोजी अनुक्रमे सायं ५:५३, सायं. ४:५३ व दुपारी २:५३ वाजता होत असून ही तिथी रविवारी अनुक्रमे सकाळी ७:३०वाजता, सकाळी (पहाटे) ६:३० वाजता व पहाटे ४:३० वाजता संपते. सोमवारी या शहरांमध्ये सूर्योदय अनुक्रमे (सकाळी) ६:४० वाजता, ६:३०वाजता व ६:५० वाजता होत आहेत. याचा अर्थ, पंचांगाच्या परिभाषेनुसार केवळ न्यूयॉर्कमध्ये सोमवारी काही वेळ चतूर्दशी आहे व ती सूर्यास्तापूर्वीच संपत असल्यामुळे सोमवारी अर्धरात्रव्यापिनी नाही. या तीन शहरांमधल्या रविवारी सूर्यास्त अनुक्रमे (सायं) ५:३९ वाजता, ५:३२ वाजता व ५:५६ वाजता होत आहेत. शिकागो व सॅनफ़्रॅन्सिस्को या शहरांमध्ये (व मधल्या सर्व भागामध्ये) केवळ रविवारीच चतूर्दशी असल्यामुळे महाशिवरात्री निसंदिग्धपणे रविवारी साजरी करावी. न्यूयॉर्कमध्ये सोमवारी काही काहीवेळ चतूर्दशी व अर्धरात्रव्यापिनी नसल्यामुळे रविवारी निशीथकालव्यापिनी असणं-नसणं याला महत्त्व आहे. रविवार-सूर्यास्त व सोमवार-सूर्योदय यांच्या वेळांवरून न्यूयॉर्कमध्ये चतूर्दशी तिथी रविवारी निश्चित निशीथकालव्यापिनी आहे हे सहज लक्ष्यात येतं. त्यामुळे न्यूयॉर्कमध्येसुद्धा रविवारीच महाशिवरात्री साजरी होईल. याचाच अर्थ, अमेरिकेत सर्व ठिकाणी रविवारीच महाशिवरात्री साजरी करणं योग्य होईल. वरील तीन शहरांच्या सूर्यास्त-सूर्योदय वेळांवरून निशीथकाल सहज काढता येईल. न्यूयॉर्क, शिकागो व सॅनफ़्रॅन्सिस्कोमध्ये साधारणतः हा काळ अनुक्रमे (रविवार मध्यरात्री) ११:४३-१२:३६, ११:३८-१२:३० व ११:५७-१२:४९ असा राहील.

भाग ३ चे संदर्भ:

१. श्री. कृ. वि. सोमण - सुलभ ज्योतिषशास्त्र
२. दाते पंचाग (शालिवाहन शक १९३० - सर्वधारीनाम संवत्सर)
३. http://kalnirnay.com/
४. विकिपिडिया

धार्मिक कृत्ये व पंचांग - भाग २: गणेशजयंती

माघ महिन्यात शुक्लपक्षातल्या चतूर्थीला गणेशजयंती साजरी करतात. गणेशजयंतीसाठी चतूर्थी माध्यन्हकालव्यापिनी असावी असं कृ.वि. सोमण यांनी सुलभ ज्योतिषशास्त्र या ग्रंथात म्हटलं आहे. दोन दिवस चतूर्थी असून दोन्ही दिवशी संपूर्ण किंवा अंशतः माध्यन्हकालव्यापिनी असल्यास पहिल्या दिवशी, दोनपैकी एकाच दिवशी (पूर्णतः किंवा अंशतः) माध्यान्हकालव्यापिनी असल्यास त्या दिवशी, व दोन्ही दिवशी माध्यन्हकाळी अजिबात नसल्यास पहिल्या दिवशी गणेशजयंती साजरी करावी असं त्यात म्हटलं आहे. भारतात यंदा गुरुवार दि. २९ रोजी सायंकाळी ६:०१ वाजता चतूर्थी सुरू‌ होते आहे व ती शुक्रवारी (दि. ३०) सायंकाळी ६:३८ वाजेपर्यंत असेल. त्यामुळे भारतात ३० तारखेला गणेशजयंती साजरी होईल. पूर्व अमेरिकेत व पश्चिम अमेरिकेत गुरुवार दि. २९ रोजी अनुक्रमे सकाळी ७:३० व पहाटे ४:३० वाजता चतूर्थी सुरू होत असून ३० तारखेला अनुक्रमे सकाळी ८:०८ व पहाटे ५:०८ वाजेपर्यंत असेल, याचा अर्थ, माध्यान्हकालव्यापिनी चतूर्थी गुरुवार दि. २९ रोजीच आहे, त्यामुळे अमेरिकेमध्ये गुरुवारी गणेशजयंती साजरी होईल.

पंचांग पाहताना आणखी एक गोष्ट ध्यानात आली, की नुकतीच होऊन गेलेली संकष्ट चतूर्थी भारतात बुधवारी होती, परंतु, चंद्रोदयव्यापिनी चतूर्थी अमेरिकेमध्ये मंगळवारी असल्यामुळे ती अंगारकी संकष्ट चतूर्थी होती. त्या चतूर्थीपूर्वी लक्ष्यात न आल्यामुळे ब्लॉगवर प्रकाशित करू शकलो नाही, त्याबद्दल क्षमस्व.

भाग २ चे संदर्भ:

१. श्री. कृ. वि. सोमण - सुलभ ज्योतिषशास्त्र
२. दाते पंचाग (शालिवाहन शक १९३० - सर्वधारीनाम संवत्सर)
३. http://kalnirnay.com/

पाऊस

आले दाटून
आकाशी कृष्णघन
पडे पाऊस